Złotnicki Stefan

Stefan Józef Wincenty Złotnicki – polski szlachcic herbu Nowina (mylnie przypisywany herb Prawdzic), (ur. 2.09.1779, zm.9.12.1847) – dziedzic dóbr zduńskowolskich, założyciel miasta Zduńska Wola, podprefekt powiatu szadkowskiego, szlachcic i wolnomularz.

Założyciel miasta Stefan Złotnicki urodził się w 1779 roku, był synem Antoniego i Julianny z Walewskich. Ożenił się w 1804 roku z Honoratą z Krzewic Okołowiczów, córką Mikołaja-szambelana królewskiego Stanisława Augusta, założyciela Konstantynowa. Z tego małżeństwa zrodzone zostało troje dzieci: Petronela, Maurycy, Juliusz Karol.

 

 

W posiadanie dóbr Zduńska Wola Złotniccy weszli prawdopodobnie pod koniec XVI lub na początku XVII wieku. Na początku XIX wieku, dzięki staraniom Stefana Prawdzic Złotnickiego rozpoczął się masowy napływ tkaczy do Zduńskiej Woli. Przybywali oni zarówno z Poznańskiego i ze Śląska, jak i z Saksonii, Prus, Czech. Wśród przybyszów byli także handlarze z pobliskiego Szadku, Łasku i Widawy.

 

 

W pierwszych latach masowego napływu tkaczy dominowała w Zduńskiej Woli drobna wytwórczość sukiennicza, wypierana stopniowo przez manufaktury. Pomyślny rozwój osady spowodowała, że Stefan Złotnicki wystąpił do władz z wnioskiem o nadanie jej praw miejskich. Uchwałą Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego z dnia 25 października 1825 roku zduńskiej Woli nadano prawa miejskie, a ich otrzymanie przyspieszyło uprzemysłowienie miasta.

 

 

Stefan Prawdzic Złotnicki zmarł w 1847 roku w wieku 68 lat. Był człowiekiem nowocześnie myślącym, pełnym inicjatywy, tolerancyjnym.

 


 

Jak Stefan Złotnicki Zduńską Wolę zakładał

Powstanie miasta Zduńskiej Woli związane jest niewątpliwie z datą wydania przez księcia Namiestnika Królestwa Polskiego Józefa Zajączka aktu erekcyjnego z dnia 25 października 1825 roku.

 


Akt erekcyjny Zduńskiej Woli

 

Zapisano w nim min: „ Wszem i wobec i każdemu z osobna, komu o tym wiedzieć należy, oznaymiamy ninieyszym iż przychylając się do przedstawionego Nam przez Komissyą Rządową Spraw Wewnętrznych i Policyi prośby Urodzonego Stefana Prawdzic Złotnickiego Właściciela Dóbr Zdońskiej Woli z przyległościami w Obwodzie sieradzkim Powiecie Szadkowskim położonych postanowiliśmy wynieść ninieyszem na miasto osadę rękodzielniczą założoną przez rzeczonego Właściciela na gruncie Dóbr Zduńskiej Woli nadając oney nazwisko Miasta Zdońska Wola i przypuszczając takowe do wszelkich praw miastom prywatnym w Królestwie Polskim służących, a to z następującymi szczególnymi zastrzeżeniami i dobrodziejstwami.

 


Herb miasta Zduńska Wola

 

Art.1 Miasto Zdońska Wola w miejscu gruntów folwarcznych i dawney wsi Zdonskiey Woli założone, stosownie do przedstawioney Nam Mappy pomiarowcy, graniczyć będzie:- na wschód z Territorium wsiów szlacheckich Kawenczynka, Osmolina, Krobanowa i Swędzieniejowic,- na południe z Territorium wsi Paprotnia z folwarkiem i wsią Zdony, -na zachód graniczy z Territorium wsi Rządowey Czechy i wsią szlachecką Tymienice, – na północ z Territorium wsiów Stęszyce i Opiesina do dóbr Zdonskiey Woli należących. Całe Territorium mieyskie wynosi Tysiąc sto dwa Morgów Dziewięćdziesiąt trzy Prętów kwadratowych miary Polskiey, podług Regestru pomiarowego przy Mappie będącego.

Art.2 W środku wyżeyoznaczonego Territorium mieyskiego, położone iest teraźniejsze mieszkanie Właściciela dóbr Zdońskiey Woli z zabudowaniami swemi. Mieysce to figurze czworokątny na Mappie literami A. B. C. D. oznaczone i w ogóle Trzydzieści Morgów, Prętów kwadratowych Sto ośm miary Polskiey powierzchni maiące, stosownie do życzenia Dziedzica Miasta wyłączamy z pod Iurisdykcyi mieyskiey iako zamieszkanie Wóyta Gimny wsiów innych, Dobra Zdońską Wolą składających, zastrzegamy atoli iż posiadłość ta, co do podatku konsumcyinego zarówno uważana będzie z posiadłościami mieyskiemi.

Art. 3 Zabezpieczamy niniejszym Listem Naszym teraznieyszym i przyszłym Mieszkańcom Miasta Zdonskiey Woli wszelką zarobkowania wolność podług praw krajowych Miastom szlacheckim przyznanych zastrzegając dla Dziedzica Prawa służące wszystkim Właścicielom Miast szlacheckich iako to: wyłączną korzyść z propinacji trunków kraiowych w czem jednakże Właściciel Miasta Zdonskiey Woli podlegać będzie Urządzeniom i opłatom tak Skarbowym iako i policyjnym dla całego Królestwa Polskiego co do Miasta prywatnych Prawami i Ustawami Rządowymi przepisanym.

Art. 4 Place w tem Mieście Dziedzic rozdawać będzie przez szczególne nadania Urzędowe. Otrzymuiący nadanie staie się dziedzicznym posiadaczem z zastrzeżeniem dopełnienia warunków w niniejszym Postanowieniu naszem opisanych, może przez siebie lub swoich następców placem wraz z zabudowaniami na nim znayduiącemi się lub wystawić się mogącemi iako swą prywatną dziedziczną posiadłością zarządzać, przy każdy zaś sprzedaży dziesiątą część sumy za szacunek umówioney Właścicielowi Miasta sprzedający opłaci. Nadto każdy właściciel placu bądź do zabudowania, bądź na ogród, bądź na łąke użytego, obowiązanym będzie Właścicielowi Miasta opłacać czynsz wieczysty, którego oznaczenie zostawiamy dobrowolnemu układowi Właściciela Miasta z osiadaiącemi. Termin płacenia tego czynszu Właścicielowi miasta stanowi się w iedney racie roczney na dzień Iedenasty Listopada każdego roku.

 


Mapa Zduńskiej Woli wyrysowana z mapy dóbr Zduńskiej Woli,
opracowanej przez geometrę Wilhelma Bergemanna w 1825 roku.

 

Fakt przyznania przywileju lokacyjnego stanowił uwieńczenie starań dziedzica dóbr zduńskowolskich Stefana Złotnickiego o stworzenie w swoich dobrach ośrodka przemysłu włókienniczego. W chwili otrzymania praw miejskich Zduńska Wola była już, jako osada, zamieszkana przez znaczną liczbę tkaczy. Prawa i obowiązki zawarte w akcie erekcyjnym wyznaczyły ramy będące zarówno podstawą dla rozwoju tego ośrodka przemysłowego, jak i źródłem różnego rodzaju nieporozumień.

Jednym z pierwszych, zachowanych do dnia dzisiejszego dokumentów jest umowa, jaką Złotnicki zawarł z pierwszymi osadnikami sprowadzonymi do miasta w roku 1828. Przeczytać w niej możemy: „Zgłosił się J.W. Stefan Złotnicki dziedzic w Mieście Zduńskiej Woli mieszkający i tam prawne mieszkanie sobie obierający oświadczył, że wedle złożonego dokumentu płaci [Jan Modro, któremu wydzierżawił plac przy ulicy Stefana (obecnie Sieradzka)] do dominium Zdońskiey Woli na każdy dzień 11 Listopada wieczyście złotych polskich 19 czynszu. Laudemium 10/100 od każdej odsprzedaży własności osobie obcej. Nieobjęci od tego zostają dzieci dziedziczące po rodzicach. Trunków z obcey dziedziny nie wolno nabywać pod karą na defraudantów przepisaną. Obowiązany jest nabywca podatki wszelkie dawne ponosić i do przywileju Miejskiego z 25 października stosować. Ma pastora ewangelickiego rokrocznie opłacać”.

 

 

Wartość działek, jakie otrzymywali od Złotnickiego osadnicy, pokazuje dokument kupna sprzedaży nieruchomości położonej przy ul. Farbiarskiej 3, zawarty pomiędzy Janem Jorbergiem, a Karolem Straussem: „Jan Jorberg sprzedający z jednej strony:-2 Karol Strauss kupujący z drugiej strony obydwaj właściciele nieruchomości tu w mieście Zduńskiejwoli zamieszkali i wobec dwóch świadków zeznali:

§I Jan Jorberg sprzedaje Karolowi Strauss dom z zabudowaniami i placem oraz należący do niego grunt mórg cztery miary reńskiej pod numerem ósmym lit.b przy ulicy Farbiarskiej w Zduńskiejwoli położony od Stefana Złotnickiego dziedzica kontraktem dnia czwartego sierpnia tysiąc osiemset trzydziestego szóstego roku przed Szczawińskim Rejentem zawartym nabyły.
§II Sprzedaż następuje za uzgodniony szacunek rubli srebrnych siedemset na poczet szacunku tego Strauss wpłaca do rąk Jorberga rubli srebrnych dwieście, z tych kwitowany zostaje resztujące rubli pięćset zobowiązuje się wypłacić przed exekucyą bez procentu za poprzednim rocznym wypowiedzeniem do rąk Jorberg, a gdyby nie żył
do rąk jego żony Zuzanny z Brust, a gdyby i ta przed odebraniem nie żyła, do rąk i za pokwitowaniem córki Ernestyny z Jorberg Krenz wdową”.

Proces tworzenia się miasta to okres, w którym Złotnickiemu przyszło się zmierzyć z różnego rodzaju problemami zarówno natury społecznej, jak i administracyjnej. Masowy napływ tkaczy do Zduńskiej Woli rozpoczął się od 1818 roku. Do osady zaczęli przybywać tkacze-sukiennicy z Poznańskiego, ze Śląska, z Saksonii i Prus, płóciennicy z Czech i Śląska oraz tkacze bawełniani reprezentujący wszystkie te obszary. Do tak dynamicznie rozwijającego się ośrodka przemysłowego zaczęła także napływać ludność z okolicznych, starych miasteczek: Łasku, Szadku i Widawy. Była to przeważnie ludność żydowska, trudniąca się handlem.

 


domy tkaczy przy ulicy Dolnej w Zduńskiej Woli

 

Od tej chwili rozpoczął się szybki rozwój miasta pod względem przemysłowym i osadniczym. Rzemieślnicy, zachęceni poparciem, jakiego doznawał ze strony dziedzica każdy, kto się osiedlał w mieście, tłumnie zaczęli przyjeżdżać do Zduńskiej Woli. Uprzemysłowienie osady Czekay i włączonej do niej wioski Zduńska Wola przekroczyło wszelkie oczekiwania władz centralnych.

Od samego początku Złotnicki był jego dobrym duchem. Stawiając sobie za cel uprzemysłowienie Zduńskiej Woli tworzył dogodne warunki dla nowych osadników. To wsparcie właściciela dóbr spowodowało szybki napływ osadników, a w konsekwencji dynamiczny rozwój. Początkowo osadnicy trochę na wyrost zwani „fabrykantami” zajmowali się wytwarzaniem sukna i płótna, pracując na ręcznych krosnach. Z czasem ich potomkowie stali się przemysłowcami, uznanymi rzemieślnikami i majstrami fabrycznymi. Początki miasta nie należały jednak do najłatwiejszych. Miasto tworzone od podstaw wymagało stworzenia administracji i infrastruktury.

 


Ratusz przedwojenny, zburzony przez Niemców w 1939


Ratusz obecnie, nowo wybudowany w 2014

 

Jednym z ważniejszych i kosztowniejszych przedsięwzięć Stefana Złotnickiego była budowa „Domu Gościnnego-Hali Targowej”. Zdając sobie sprawę, że okazałe centrum handlowe wybudowane w samym centrum miasta stanie się motorem wymiany handlowej, starał się pozyskać na ten cel znaczne pożyczki rządowe. Początkowo w planach była budowa w tym miejscu jatek miejskich, ale ze względu na ówczesne przepisy budowlane pozwolenia takiego nie wydano. Niezrażony tym Złotnicki odwołał się i po zmianie koncepcji otrzymał pozwolenie na budowę w Rynku „Dworu Gościnnego”. Koszt inwestycji wynieść miał 77 279 złotych polskich i 20 groszy (11 591 rubli srebrnych, 95 kopiejek). Pożyczka rządowa, o którą starał się założyciel miasta miała wynieść 38 000, 00 złotych polskich (3863 ruble srebrem).

 


Dworek Złotnickiego przed wojną, już po remoncie dachu


Dworek Złotnickiego obecnie jest siedzibą władz Zduńskiej Woli

 

Ostatecznie Bank Polski przyznał 3000 rubli srebrnych na budowę Dworu Gościnnego. Było to mniej niż wnioskował Złotnicki. Różnicę pokryto z dodatkowej pożyczki udzielonej dziedzicowi przez Synagogę kaliską. Jako zabezpieczenie pożyczki zaproponowano połowę wartości dóbr ziemskich lub kamienicę „massiw murowaną” asekurowaną w towarzystwie ogniowym. Przez pierwsze dwa lata od wystawienia i zupełnego ukończenia budowli pożyczkobiorca płacić miał 5 procent od pożyczonej sumy, płatne w miesiącach kwiecień i grudzień wprost do Banku Polskiego.

 

6 Zdunów - Dukat lokalny ze Zduńskiej Woli upamiętniający 185-lecie miasta.
Na stronie odwrotnej wizerunek założyciela miasta Stefana Prawdzica Złotnickiego

 

Po upływie dwóch lat przez następne lat dziesięć „summa wypożyczona z dalszemi procentami w miarę uiszczanych obrachowanymi w równych częściach opłacaną będzie podobnież wprost do Banku Polskiego w terminach wyżej powołanych”. Biorący pożyczkę zobowiązał poddać się egzekucji administracyjnej „gdyby którejkolwiek bądź raty w terminie oznaczonym nie opłacił”. Stefan Złotnicki pożyczkę odebrał 19 stycznia 1843, zobowiązując się do spożytkowania jej na „wymurowanie gościnnego dworu, w środku rynku w przeciągu dwóch lat”. Jednocześnie do momentu spłaty całości pożyczki nie mógł zaciągać żadnych innych bez zgody Banku Polskiego. Pożyczka zabezpieczona została zarówno na majątku Stefana i jego syna Juliusza.

 

 

Czas pokazał, że ryzykowna decyzja o budowie miasta stała się przysłowiowym „strzałem w dziesiątkę”. Na początku XIX wieku istniało w Sieradzkiem 12 miast. W połowie XIX wieku tylko dwa Sieradz i Zduńska Wola miały po ponad 5000 mieszkańców. Pozostałe ośrodki nie osiągały liczby 2000. Poza Zduńską Wolą wszystkie miasta regionu były ośrodkami rolniczymi. Podejmowane próby uprzemysłowienia innych miast nie powiodły się. Upadły po kilku latach manufaktury sukienne założone: w 1823 roku przez Adolfa Harrera w Sieradzu, w 1824 roku przez Karola Henryka Józefa Neuvilla w Wieluniu, w 1832 przez Kempnera i Langiera w Łasku. Słaby rozwój gospodarczy i demograficzny spowodowały, że w 1869 roku dziewięć miast Sieradzkiego utraciło prawa miejskie. Zduńska Wola wyrosła na najsilniejszy i najludniejszy ośrodek gospodarczy regionu.

Tekst: Tomasz Polkowski